Hoe de toekomst het heden stuurt

Over modellen, regels en waarom besluiten soms ver weg voelen

Veel mensen hebben tegenwoordig het gevoel dat belangrijke beslissingen ergens anders worden genomen. Niet in hun straat. Niet door mensen die ze kennen. Maar door instanties, experts en organisaties die ze nooit zien.

Dat gevoel kan wantrouwen oproepen. Soms terecht, soms overtrokken. Om te begrijpen waar het vandaan komt, hoeven we niet uit te gaan van verborgen agenda's of groepen die bewust alles naar hun hand zetten. Vaak ontstaat het uit iets dat minder zichtbaar is: de manier waarop besluiten in een moderne samenleving tot stand komen.

Hetzelfde geldt voor een land. Je kunt het niet vastpakken. Een land is een geheel van regels, instellingen en verwachtingen. Toch functioneert het als iets heel echts.

Zonder zulke gedeelde aannames zou een moderne samenleving niet kunnen bestaan.

Zo hebben samenlevingen altijd gewerkt: op basis van gedeelde afspraken die niemand letterlijk kan zien, maar waar iedereen dagelijks op vertrouwt.

Dat is niet nieuw. Wat wél is veranderd, is hoe we met die afspraken omgaan en vooral hoe we besluiten vooruit te plannen.

Modellen en de toekomst

Waar het accent is verschoven

Politiek is altijd bezig geweest met de toekomst. Ook vroeger werden besluiten genomen op basis van verwachtingen: hoeveel mensen er zouden komen wonen, hoeveel handel er zou zijn, hoe een stad zou groeien.

Maar die verwachtingen waren vaak verbonden aan iets dat mensen konden zien ontstaan — een nieuwe weg, een haven, een wijk of een fabriek.

Vandaag spelen verwachtingen zich vaker af in een abstractere laag:

• berekeningen van klimaatontwikkelingen
• economische modellen over tientallen jaren
• scenario's voor energie, stikstof of vergrijzing

Dat zijn geen voorspellingen van iets wat je al ziet aankomen, maar verkenningen van wat kán gebeuren volgens bepaalde aannames.

Besluiten op basis van berekende toekomsten

Besluiten worden daardoor steeds vaker gebaseerd op modelmatige verkenningen van de toekomst — niet op ontwikkelingen die al zichtbaar zijn, maar op berekende mogelijkheden.

Zodra zulke berekeningen worden vertaald naar doelen en regelgeving, beginnen ze het heden te sturen. Niet omdat de voorspelde toekomst zeker is, maar omdat we haar proberen vóór te zijn.

Een uitspraak als:
“Over twintig jaar moet de uitstoot veel lager zijn,”
werkt meteen door in wat er vandaag gebeurt.

Beleid verandert. Bedrijven investeren anders. Onderwijs past zich aan. Geldstromen verschuiven.

De verwachting doet dus al mee in de werkelijkheid, lang voordat die toekomst er daadwerkelijk is.

Waarom sturing steeds groter wordt

Hoe ingewikkelder een samenleving wordt, hoe groter de gevolgen van fouten kunnen zijn. Besluiten werken verder door en raken meer mensen dan vroeger.

Tegelijkertijd beschikken we over steeds meer middelen om risico's vroegtijdig te signaleren. We kunnen meer meten, meer gegevens verzamelen en meer berekenen dan ooit tevoren.

Wat zichtbaar en berekenbaar wordt, proberen we ook te sturen. Daarom ontstaat de neiging om mogelijke problemen vooraf te beperken met regels, modellen en controles — niet alleen omdat men dat wil, maar ook omdat men denkt dat het noodzakelijk en verantwoord is.

Voor veel mensen blijft dat proces echter grotendeels onzichtbaar. Zij merken vooral de gevolgen in hun dagelijks leven:

• nieuwe regels
• veranderende verwachtingen
• hogere kosten
• aanpassingen in werk of omgeving

Zo ontstaat gemakkelijk een patroon:
meer sturing leidt tot meer afstand,
meer afstand kan leiden tot meer wantrouwen,
en dat wantrouwen roept vervolgens weer nieuwe vormen van sturing op.

De Kernvraag

Het probleem is niet dat samenlevingen proberen vooruit te kijken. In een complexe wereld is dat noodzakelijk.

De vraag is eerder wat er gebeurt wanneer voorspellingen, modellen en berekeningen niet alleen hulpmiddelen worden, maar steeds meer gaan bepalen welke keuzes nog als realistisch of verantwoord gelden.

Dan dreigt politiek te verschuiven van een open gesprek over mogelijke richtingen naar het uitvoeren van wat als onvermijdelijk wordt gepresenteerd.

Misschien ligt de uitdaging daarom niet alleen in het beter voorspellen van de toekomst, maar ook in het openhouden van ruimte voor twijfel, discussie en andere keuzes.